ข้อมูลโรค
ภาวะกลั้นปัสสาวะไม่อยู่และภาวะกระเพาะปัสสาวะไวเกิน
ชื่ออื่น: ปัสสาวะเล็ด, ปัสสาวะเล็ดขณะออกแรง, ปัสสาวะราดจากการปวดรีบ, ภาวะกระเพาะปัสสาวะไวเกิน (OAB)
สรุปโดยย่อ
ภาวะกลั้นปัสสาวะไม่อยู่คือการที่ปัสสาวะเล็ดหรือราดออกมาโดยไม่ตั้งใจ พบได้บ่อยทั้งในผู้หญิงและผู้ชาย ไม่ใช่สิ่งที่หลีกเลี่ยงไม่ได้เมื่ออายุมากขึ้น และโดยทั่วไปดีขึ้นได้ — หลายครั้งดีขึ้นอย่างชัดเจน — ด้วยการผสมผสานการปรับพฤติกรรม การบำบัด ยา หรือการผ่าตัดที่เหมาะสม
ตรวจทานทางการแพทย์โดย นพ. อธิป ฉัตรสุทธิพงษ์ เมื่อ
เขียนโดย ทีมบรรณาธิการเผยแพร่ ปรับปรุง
ภาวะกลั้นปัสสาวะไม่อยู่คืออะไร?
ภาวะกลั้นปัสสาวะไม่อยู่หมายถึงการที่ปัสสาวะเล็ดออกมาโดยไม่ได้ตั้งใจ มีตั้งแต่เล็ดเพียงไม่กี่หยดเมื่อหัวเราะ ไปจนถึงเล็ดบ่อยและปริมาณมาก และอาจส่งผลต่อความมั่นใจ การออกกำลังกาย การทำงาน และความสัมพันธ์ หลายคนลังเลที่จะขอความช่วยเหลือเพราะความอาย — ทั้งที่มีวิธีรักษาที่ได้ผล
ประเภทของภาวะกลั้นปัสสาวะไม่อยู่
| ประเภท | ลักษณะ | สาเหตุที่พบบ่อย |
|---|---|---|
| ปัสสาวะเล็ดขณะออกแรง (stress incontinence) | ปัสสาวะเล็ดเมื่อไอ จาม ยกของ หรือออกกำลังกาย | กล้ามเนื้ออุ้งเชิงกรานหรือโครงสร้างพยุงท่อปัสสาวะอ่อนแอ (เช่น หลังคลอดบุตร) ในผู้ชายพบหลังการผ่าตัดต่อมลูกหมาก |
| ปัสสาวะราดจากการปวดรีบ / กระเพาะปัสสาวะไวเกิน | ปวดปัสสาวะอย่างรุนแรงและฉับพลัน บางครั้งราดก่อนถึงห้องน้ำ | กล้ามเนื้อกระเพาะปัสสาวะทำงานไวเกิน มักไม่มีสาเหตุเดียว |
| แบบผสม | มีทั้งอาการเล็ดขณะออกแรงและปวดรีบ | ปัจจัยข้างต้นร่วมกัน |
| แบบล้น (overflow incontinence) | ปัสสาวะหยดบ่อย ๆ จากกระเพาะปัสสาวะที่บีบตัวไม่หมด | การอุดกั้น (เช่น ต่อมลูกหมากโต) หรือกล้ามเนื้อกระเพาะปัสสาวะอ่อนแรง |
ภาวะกระเพาะปัสสาวะไวเกินคืออะไร?
ภาวะกระเพาะปัสสาวะไวเกิน (OAB) หมายถึงอาการ ปวดปัสสาวะรีบ — ความรู้สึกอยากปัสสาวะอย่างฉับพลันที่กลั้นได้ยาก — มักมีปัสสาวะบ่อยและตื่นมาปัสสาวะกลางคืนร่วมด้วย อาจมีหรือไม่มีปัสสาวะราด การวินิจฉัยทำหลังจากแยกสาเหตุอื่นออกแล้ว เช่น การติดเชื้อ นิ่ว เนื้องอกในกระเพาะปัสสาวะ หรือการปัสสาวะไม่สุด
อะไรเพิ่มความเสี่ยง?
- การตั้งครรภ์ การคลอดบุตร และวัยหมดประจำเดือน
- การผ่าตัดต่อมลูกหมากหรือต่อมลูกหมากโตในผู้ชาย
- น้ำหนักตัวเกินและการไอเรื้อรัง
- ท้องผูก
- โรคทางระบบประสาท เช่น โรคหลอดเลือดสมอง โรคพาร์กินสัน หรือโรคปลอกประสาทเสื่อมแข็ง (multiple sclerosis)
- คาเฟอีน แอลกอฮอล์ และยาบางชนิด เช่น ยาขับปัสสาวะ
แพทย์ประเมินภาวะกลั้นปัสสาวะไม่อยู่อย่างไร?
- ซักประวัติอย่างละเอียด และ บันทึกการปัสสาวะ ที่จดปริมาณเครื่องดื่ม การเข้าห้องน้ำ และการเล็ดของปัสสาวะเป็นเวลาหลายวัน
- ตรวจร่างกาย รวมถึงตรวจอุ้งเชิงกรานเมื่อเหมาะสม
- ตรวจปัสสาวะเพื่อแยกการติดเชื้อหรือเลือด
- อัลตราซาวนด์วัดปริมาณปัสสาวะที่เหลือค้างหลังปัสสาวะ
- ตรวจยูโรไดนามิกในบางกรณี เช่น ก่อนการผ่าตัด หรือเมื่ออาการซับซ้อน
ทางเลือกในการรักษามีอะไรบ้าง?
สำหรับปัสสาวะเล็ดขณะออกแรง
- การบริหารกล้ามเนื้ออุ้งเชิงกรานภายใต้การดูแล — ขั้นตอนแรกที่แนะนำสำหรับคนส่วนใหญ่
- ลดน้ำหนัก และรักษาอาการไอเรื้อรังหรือท้องผูก
- อุปกรณ์สอดช่องคลอด (pessary) สำหรับผู้หญิงบางราย
- หัตถการสำหรับผู้หญิง เช่น การฉีดสารเพิ่มความหนาท่อปัสสาวะ การใส่สายคล้องพยุงท่อปัสสาวะ (midurethral sling) การใช้พังผืดของผู้ป่วยเองทำสายคล้อง หรือการผ่าตัดยึดคอกระเพาะปัสสาวะ (colposuspension)
- สำหรับผู้ชายที่ปัสสาวะเล็ดหลังผ่าตัดต่อมลูกหมาก: บริหารกล้ามเนื้ออุ้งเชิงกราน จากนั้นพิจารณาสายคล้องพยุงสำหรับผู้ชายหรือหูรูดปัสสาวะเทียมหากยังเล็ดอยู่
สำหรับภาวะกระเพาะปัสสาวะไวเกิน
- ฝึกกระเพาะปัสสาวะ ปรับเวลาการดื่มน้ำ และลดคาเฟอีนและแอลกอฮอล์
- ยา — ยากลุ่ม beta-3 agonist (เช่น mirabegron หรือ vibegron) หรือยากลุ่ม antimuscarinic โดยเลือกยาอย่างระมัดระวังเรื่องผลข้างเคียง และในผู้สูงอายุคำนึงถึงความเสี่ยงต่อความจำ
- การฉีดโบทูลินัมท็อกซินเข้าผนังกระเพาะปัสสาวะผ่านการส่องกล้อง
- การรักษาด้วยการกระตุ้นเส้นประสาท (tibial หรือ sacral neuromodulation)
ควรพบแพทย์ระบบทางเดินปัสสาวะเมื่อใด?
ควรขอคำแนะนำเมื่อปัสสาวะเล็ดหรือปวดปัสสาวะรีบรบกวนชีวิตท่าน ควรพบแพทย์โดยเร็วหากภาวะกลั้นปัสสาวะไม่อยู่เกิดร่วมกับปัสสาวะเป็นเลือด ปวด ติดเชื้อซ้ำ ปัสสาวะออกยาก หรือมีอาการชาหรืออ่อนแรงที่ขาที่เกิดขึ้นใหม่
ไปรับการรักษาฉุกเฉินทันทีหาก:
- สูญเสียการควบคุมการปัสสาวะอย่างฉับพลัน ร่วมกับปวดหลัง ชารอบก้น หรือขาอ่อนแรง
นพ. อธิป ช่วยท่านได้อย่างไร
นพ. อธิป ดูแลทั้งผู้หญิงและผู้ชายที่มีปัญหาการควบคุมการปัสสาวะ การปรึกษาจะมุ่งระบุประเภทของภาวะกลั้นปัสสาวะไม่อยู่ แยกสาเหตุอื่น และวางแผนการรักษาทีละขั้นที่เหมาะกับชีวิตประจำวันของท่าน — พูดคุยอย่างเป็นส่วนตัวและไม่ตัดสิน
คำถามที่พบบ่อย
ภาวะกลั้นปัสสาวะไม่อยู่เป็นเรื่องปกติของวัยที่มากขึ้นหรือไม่?
ภาวะกลั้นปัสสาวะไม่อยู่พบบ่อยขึ้นเมื่ออายุมากขึ้น แต่ไม่ใช่สิ่งที่ต้องยอมรับ คนส่วนใหญ่ดีขึ้นด้วยการรักษา ซึ่งมักเริ่มจากวิธีง่าย ๆ ที่ไม่ต้องผ่าตัด
การบริหารกล้ามเนื้ออุ้งเชิงกรานได้ผลจริงหรือไม่?
ได้ผล การบริหารกล้ามเนื้ออุ้งเชิงกรานภายใต้การดูแลเป็นการรักษาขั้นแรกที่ได้ผลสำหรับปัสสาวะเล็ดขณะออกแรง และยังช่วยอาการปวดปัสสาวะรีบด้วย ผลลัพธ์ขึ้นกับเทคนิคที่ถูกต้องและความสม่ำเสมอต่อเนื่องหลายเดือน คำแนะนำจากนักกายภาพบำบัดเฉพาะทางจึงมีประโยชน์มาก
ผู้ชายมีภาวะกลั้นปัสสาวะไม่อยู่ได้หรือไม่?
ได้ ในผู้ชาย ภาวะนี้มักเกี่ยวข้องกับต่อมลูกหมากโต ภาวะกระเพาะปัสสาวะไวเกิน หรือการผ่าตัดรักษามะเร็งต่อมลูกหมาก ซึ่งแต่ละสาเหตุมีวิธีรักษาที่ได้ผล
เอกสารอ้างอิง
- 1.Kobashi KC, et al. Updates to Surgical Treatment of Female Stress Urinary Incontinence (SUI): AUA/SUFU Guideline (2023). J Urol. 2023;209(6):1091–1098. (เปิดในแท็บใหม่)
- 2.Cameron AP, et al. The AUA/SUFU Guideline on the Diagnosis and Treatment of Idiopathic Overactive Bladder. J Urol. 2024;212(1):11–20. (เปิดในแท็บใหม่)
- 3.European Association of Urology. EAU Guidelines on Non-neurogenic Female LUTS. (เปิดในแท็บใหม่)
- 4.NIDDK. Bladder Control Problems (Urinary Incontinence). (เปิดในแท็บใหม่)
ข้อมูลนี้มีไว้เพื่อการศึกษาทั่วไป และไม่สามารถใช้แทนการปรึกษาแพทย์ได้ หากมีอาการรุนแรง โปรดไปรับการรักษาฉุกเฉิน (ในประเทศไทย โทร 1669) ดูข้อจำกัดความรับผิดชอบทางการแพทย์ของเรา